Hazırlayan: Tütün Çeşitleri Editör Ekibi · Son güncelleme:

Oryantal tütün, Türkiye’de şark tipi tütün olarak bilinir. Küçük ve ince yapraklı, güneşte kurutulan ve kokusu çok belirgin bir tütündür.[2][3] STG, Oryantal’ı pipo tütününde en sık kullanılan üç yaprak arasında en aromatik olanı olarak tanımlıyor.[1] Türkiye bu tütünün en önemli üreticilerinden biri; İzmir, Samsun ve Basma ise uluslararası piyasada en çok bilinen Türk tipleri.[4][5]

Bu yazıda şark tipi tütünün nereden geldiğini, nasıl yetiştirilip kurutulduğunu, Türk tiplerinin farkını, pipo ve sarma tütündeki yerini anlatıyoruz.

Oryantal tütün bir bakışta

Özellik Bilgi
Diğer adları Şark tipi tütün, Türk tütünü, Turkish, Oriental[2][3][6]
Kurutma Güneşte (sun-cured)[1][2]
Yaprak boyu Aromatik tiplerde istenen 7–15 cm; 25 cm’ye kadar çıkabilir[2]
Renk Sarıdan portakal rengine ve kahverengiye[2]
Koku ve tat Çok aromatik; tatlı, baharatlı, çiçeksi[1][2][4]
Hasat Yaprak yaprak, alttan yukarıya[1][2]
Başlıca üretim bölgeleri Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan, Kuzey Makedonya[1][4][9]
Türk tipleri İzmir, Samsun, Basma[4][5]

“Oryantal” ve “Türk” adları nereden geliyor?

Smokingpipes’a göre “Türk tütünü” adı, Trakya ve Makedonya’daki tarihî tütün bölgelerini 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başına kadar yöneten Osmanlı İmparatorluğu’na atıfla kullanılıyor. Bu bölgeler bugün Yunanistan, Bulgaristan, Kuzey Makedonya ve Türkiye arasında bölünmüş durumda.[4] Pipedia da bu yüzden “Oriental” ve “Turkish” adlarının birbirinin yerine kullanıldığını belirtiyor. Aynı kaynağa göre tipler genellikle yetiştikleri şehir ya da bölgenin adını taşıyor: Samsun ve İzmir Türkiye’den, Yenidje, Drama ve Xanthi ise Yunanistan’dan.[6]

Tütüncülük üzerine yayın yapan Turkish Tobacco’daki yazıya göre tütün Amerika’nın keşfinden sonraki yüzyılda Avrupalı tüccarlar aracılığıyla Doğu Akdeniz’e geldi. İlk ekim 1569’da Doğu Makedonya’nın Drama ve Xanthi bölgelerinde yapıldı; 1600’lü yıllarda Osmanlı’nın diğer bölgelerine yayıldı. Yazıya göre bu coğrafyadaki farklı toprak ve iklim koşulları, yeni yetiştirme ve elle işleme teknikleriyle birleşerek şark tipi tütünün gelişmesine katkı sağladı.[2]

Cornell & Diehl’in baş harmancısı Jeremy Reeves, Oryantal’ın ayrı bir tütün türü olmadığını vurguluyor. Ona göre Oryantal, tütünün Akdeniz bölgesinde tekrar tekrar ekilmesiyle ortaya çıkan bir tip.[4]

Yetiştirme: zayıf toprak, sıcak ve kuru iklim

Şark tipi tütünün karakterini iklim ve toprak belirliyor. Turkish Tobacco’daki yazıya göre aromatik tütünler serin ve yağmurlu kışın sonunda ekiliyor, sıcak, kuru ve güneşli havalarda olgunlaşıyor. Türkiye’de bu iklim Ege Bölgesi’nde bulunuyor ve en iyi şark tütünleri de burada yetişiyor.[2]

Aynı kaynağa göre en aromatik tütün Ege’de sığ, taşlık, verimsiz, eğimli, kırmızımsı ve gri renkli dağ yamaçlarında yetişiyor. Çok güneşli ve sıcak hava, küçük yaprak oluşumunu ve aromayı sağlayan reçineli yapıyı destekliyor. Zengin ve ağır topraklarda ise uygun renk almayan, kokusuz ve kaba tütünler yetişiyor.[2]

STG de Oryantal bitkisinin besin bakımından fakir toprakta, sıcak ve kuru iklimde yetiştirildiğini ve bu sayede aromatik yağ oranı yüksek yapraklar verdiğini belirtiyor.[1]

Jeremy Reeves bitkinin küçük kalmasını iklime bağlıyor. Ona göre bulutsuz ve sıcak ortamda bitki iri yapraklar yetiştirirse yapraklar olgunlaşmadan yanardı. Bu yüzden bitki kısa kalıyor ve gövdesinde çok sayıda küçük yaprak taşıyor. Yağ üretimi büyük bir bitkininkiyle aynı kaldığı için yağ, küçük yapraklarda daha yoğun bulunuyor.[4]

Turkish Tobacco’daki yazıya göre şark tipi tütünlerin bitki boyu genellikle 1,20 ile 1,80 m arasında değişiyor. Yunan ve Türk tütünlerinde bu değer 0,60 ile 1,50 m arasında. Hasat edilen yaprak sayısı 24–30 arasında.[2]

Hasat ve güneşte kurutma

Şark tipi tütünün hasadı ve kurutulması Virginia ve Burley’den çok farklı. Turkish Tobacco’daki yazı süreci şöyle anlatıyor:[2]

  1. Tepe alma yok: Virginia ve Burley’e uygulanan tepe kırma ve sapla hasat şark tipi tütünlerde uygulanmaz.
  2. Alttan yukarıya kırım: Olgunluk alt yapraklarda başlar, hasat da aşağıdan yukarıya doğru yapılır. Kırım, yapraklar hafif yeşil-sarıya döndüğünde yapılır.
  3. Aşamalı hasat: 8–12 gün arayla ve her seferinde 5–6 yaprak toplanarak hasat 4 veya 5 kerede tamamlanır.
  4. Sabah erken saat: Yapraklardaki şeker en yüksek seviyeye sabaha karşı ulaştığı için kırım gece saat 4 gibi başlar ve sabah 10 civarında biter.
  5. Dizme: Yapraklar yaklaşık 40 cm’lik iğnelerle orta damarlarından iplere dizilir. Bir dizide 600 ile 1.200 yaprak bulunur.
  6. Güneşte kurutma: Kurutma 10–20 gün sürer. İnce alt yapraklar hemen güneşe çıkarılır; daha kalın üst yapraklar 1–3 gün gölgede soldurulduktan sonra güneşe alınır.
  7. Denkleme: Tasnif ve balyalama, havadaki nemin yaprağı yumuşattığı dönemde yapılır.

Jeremy Reeves de yaprakların çok küçük olduğu için tek tek serilmek yerine dizilere geçirildiğini, aksi hâlde rüzgârın tüm ürünü uçurabileceğini söylüyor. Ona göre Oryantal yaprakların arka ucunda çoğu zaman bu dizmeden kalan iğne delikleri görülüyor.[4]

Turkish Tobacco’nun tütüncülük terimleri sözlüğünde Ege’ye özgü iki kelime de var: “sergiye alma”, ızgarada tutulan tütün dizilerinin kurumayı tamamlamak üzere düzlenmiş zemine yatırılması; “istif” ise kurutulan dizilerin denklemeye kadar kapalı ve temiz bir yerde üst üste konması.[3]

Türk tipleri: İzmir, Samsun ve Basma

Smokingpipes’a göre “Türk tütünü” denince üç tip anlaşılıyor: İzmir, Samsun ve Basma.[4] Türkiye’nin resmî ihracat tanıtım sitesi Ask Türkiye de Türk Oryantal tütün ürün tiplerini Basma, İzmir ve Samsun olarak sıralıyor.[5]

Tip Özellik
İzmir Küçük, aromatik yaprak. Smokingpipes’a göre tadı fındıksı, baharatlı, tatlı ve ekşi. Eski adı Smyrna.[4] Turkish Tobacco’ya göre İzmir menşei tütünler Ege iklimine uyum sağlamış.[2]
Samsun Adını Karadeniz kıyısındaki Samsun’dan alır. Smokingpipes’a göre Türk tiplerinin en koyusu; küçük yapraklı ve ince damarlı, hafif kırmızımsı. İçimde hafif baharatlı aroma ve tatlı bir tat bırakır.[4]
Basma Turkish Tobacco’nun terimler sözlüğüne göre “yaşmaklı ve küçük boyutlu yaprakları olan çeşitler”.[3] Smokingpipes’a göre ekşi-tatlı bir tadı var ve harmana az miktarda bile belirgin tatlılık katıyor.[4]

Turkish Tobacco’daki yazı aromatik tütünlere örnek olarak Xanthi Basma, Makedonya Basması, İzmir ve Gümüşhacıköy tütünlerini sayıyor. Yazıya göre Türkiye’de yetişen bu tütünler en iyi aromatik tütünler arasında; damarları ince, kokuları yetiştikleri bölgeye göre kuvvetli.[2]

Smokingpipes’ın aktardığına göre Cornell & Diehl, Oryantal isteyen harmanlarının çoğunda İzmir kullanıyor. Jeremy Reeves İzmir’i baharat ağırlıklı, Samsun’u ise tuzlu-baharatlı ve biber notalı olarak tarif ediyor.[4]

Wikipedia’nın shag maddesine göre sarma tütün dünyasında “Turkish” adıyla satılan harmanlar da ağırlıklı olarak Yenidje, Samsun ve Bafra gibi Türk tütünlerinden oluşuyor.[7]

Yarı şark tipi tütün nedir?

Turkish Tobacco’nun terimler sözlüğüne göre yarı şark tipi (semi-oriental) tütünler, iri yapraklı tütünler ile şark tipi tütünlerin yetiştiği bölgeler arasında kalan yerlerde yetişen tütünler. Orta boy yapraklı, sarı, sarı-kırmızı ya da kırmızı renkli ve güneşte kurutuluyorlar.[3]

Aynı kaynaktaki yazıya göre şark tipi tütün yaprağının boyu 35 cm ve üzerine çıkabiliyor. Bu tütünlerin verimi yüksek, kalitesi ise düşük. Şark tipi tütünlerle aynı aromayı taşıyabiliyorlar, ancak daha sert içimli ve neredeyse nötr karakterliler.[2]

Pipo tütününde Oryantal

Pipedia’ya göre Oryantal, fındıksı ve “tatlı-ekşi” tadıyla bilinen bir baharat tütünü. Latakia ile birlikte İngiliz (English) harmanlarının ana bileşenlerinden biri.[6] Latakia’nın kendisi de Oryantal yapraktan yapılıyor; STG’ye göre Latakia temelde ateş üzerinde ikinci bir kurutma aşamasından geçirilmiş Oryantal tütün.[1]

Jeremy Reeves’e göre Oryantal’ın harmandaki gücü yüksek; az miktarı bile harmana çok fazla tat ve karmaşıklık katıyor. Yağ oranı yüksek olduğu için bir harmana çok fazla Oryantal koyup dengeli ve iyi yanan bir sonuç elde etmek de zorlaşıyor.[4]

Harman türü Oryantal’ın rolü
İngiliz (English) harmanları Latakia ile birlikte ana bileşen[6]
Balkan harmanları Smokingpipes’a göre önemli miktarda Oryantal içerir[4]
Virginia/Oryantal harmanları Basma bu tür karışımlarda sık kullanılır[4]
Oryantal harmanlar En az bir, çoğu zaman birkaç Oryantal tip içerir[6]

Latakia hakkında ayrıntı için Latakia tütünü yazımıza bakabilirsiniz.

Sarma tütünde Oryantal

Oryantal tütün sarma tütün harmanlarında da yer alıyor. Wikipedia, Golden Virginia’nın ince kıyılmış Virginia, Burley ve Oryantal tütünlerin karışımından oluştuğunu belirtiyor.[8] Ağırlıklı olarak Türk tütünlerinden oluşan sarma tütünler ise “Turkish” adıyla anılıyor.[7]

Sık sorulan sorular

Şark tipi tütün ile Oryantal tütün aynı şey mi?

Evet. Türkiye’de kullanılan “şark tipi tütün” adı, uluslararası piyasada “Oriental” ya da “Turkish” olarak geçen güneşte kurutulmuş, küçük yapraklı aromatik tütünleri kapsıyor.[2]

Oryantal tütün nasıl kurutulur?

Güneşte kurutulur. Yapraklar iplere dizilir ve 10–20 gün güneşte bekletilir.[2]

Türk tütünü sadece Türkiye’de mi yetişir?

Hayır. Tarihî üretim bölgeleri bugün Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan ve Kuzey Makedonya arasında bölünmüş durumda. Smokingpipes’a göre Türk tütünü bugün Mısır ve Güney Afrika gibi başka yerlerde de yetiştiriliyor.[4]

İzmir tütünü ile Samsun tütünü arasındaki fark ne?

İzmir Ege’de yetişen küçük, aromatik bir tiptir; fındıksı, baharatlı, tatlı ve ekşi notalarıyla bilinir. Samsun ise Karadeniz’de yetişen, Türk tiplerinin en koyusu olan ve hafif baharatlı bir tiptir.[2][4]

Latakia da Oryantal tütün mü?

Latakia, Oryantal yaprağın ateş üzerinde ikinci bir kurutmadan geçirilmesiyle elde ediliyor. Bu yüzden Pipedia, Latakia’yı da Oryantal tütünler arasında sayıyor.[1][6]

İlgili sayfalar

Kaynaklar

  1. Pipe tobacco — st-group.com
  2. Şark Tipi Tütünler — turkishtobacco.net
  3. Tütüncülük Terimleri — turkishtobacco.net
  4. An Overview of Prized Turkish Tobacco — smokingpipes.com
  5. Oriental and Rich Flavors — askturkiye.com
  6. Pipe Tobacco — pipedia.org
  7. Shag (tobacco) — en.wikipedia.org
  8. Golden Virginia — en.wikipedia.org
  9. Oriental Tobacco — universalcorp.com

Bu yazı yukarıdaki kaynaklardan derlenmiştir. Son kontrol: 17 Ekim 2026.